สื่อชุมชน พลังสำคัญของการพัฒนาชุมชนท้องถิ่น

         ตลอดระยะเวลาของการขับเคลื่อนงานฟื้นฟูชุมชนท้องถิ่น (๒๕๔๗ –๒๕๕๐) ผมมักได้ยินได้ฟังอยู่เสมอว่า  ต้องสร้างสื่อให้มีพลังให้ได้  พลังของสื่อคือพลังของการพัฒนาชุมชนท้องถิ่นฐานราก    จะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างระดับนโยบาย

         ผมเฝ้าทบทวนงานที่กำลังทำอยู่ในขณะนั้นว่า  ผมจะสร้างสื่อให้มีพลังได้อย่างไร  ผมต้องทำอะไรบ้าง

         ช่วงเวลานั้นผมรับหน้าที่ดูแลงานของ  วิทยุชุมชนบ้านจำรุง  จึงเริ่มต้นเรียนรู้การผลิตสื่อเพื่อชุมชนท้องถิ่น   ทั้งการบริหารจัดการ  การผลิตรายการ และฝึกการเป็นผู้ฟังที่ดี

         “แล้วเราควรกำหนดแนวทางการทำงานอย่างไรดี”  ผมถามไปยังเพื่อน ๆ สมาชิก       เราเริ่มมีความคิดว่านอกจากการผลิตสื่อเพื่อสื่อแล้วเราต้องคาดหวังว่าสื่อทุกเรื่องที่ผลิต  ต้องคาดหวังการเปลี่ยนแปลงทางสังคมไปด้วย      ได้ข้อสรุปเบื้องต้นจากการพูดคุยว่า  พูดง่ายทำยาก

         “ผลิตรายการอะไร ให้ใครฟัง คนฟังได้อะไร”  คำ ๆ นี้ คณะทำงานวิทยุชุมชนบ้านจำรุงถูกตอกย้ำจากอาจารย์เอื้อจิต  วิโรจน์ไตรรัตน์  มาโดยตลอด เมื่อมารวมกับแนวคิดการสร้างสื่อให้มีพลังของงานพัฒนาฟื้นฟูชุมชนท้องถิ่น  จึงผสมผสานกันได้อย่างลงตัว  จนในระยะหลังเมื่อพวกเราผลิตสื่ออื่น ๆ จึงยึดติดกับคำสอนของอาจารย์มาโดยตลอด

         ทุกรายการที่ผลิตจึงเกิดกระบวนการเรียนรู้ร่วมกัน  จนนำไปสู่รูปธรรมของงาน     เรื่องการจัดการทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม   ใช้สื่อวิทยุชุมชนเป็นเครื่องมือ   ธนาคารขยะ  โฮมสเตย์  การท่องเที่ยวในชุมชน

         กลุ่มงานเกษตรพื้นบ้าน   ยกระดับการทำงานของตนเองสู่เวทีสื่อชุมชนทุกประเภทที่เรามี      ใช้  สื่อบุคคล  ประธานกลุ่มและสมาชิกนอกจากทำงานของตนเอง    ในกลุ่ม    จึงเคลื่อนสู่การผลิตรายการวิทยุชุมชน  และสู่รายการโทรทัศน์ ด้วยต้องการสะท้อนการทำงานสู่การเปลี่ยนแปลงทางสังคม

         จึงเกิดผลไปยังกระบวนการผลิตผักผลไม้ปลอดสารเคมี    มีศูนย์เรียนรู้เกษตรธรรมชาติไว้เชื่อมโยงการทำงานกับขบวนงานอื่น ๆ

         กลุ่มรวมซื้อรวมขายยางพารา  ธนาคารชุมชน  สวัสดิการ  ฯลฯ   สุดท้ายทำให้หลายคน  หลายกลุ่มเริ่มจัดการเรื่องของตนเองได้มากขึ้น     จากความมุ่งมั่นของการผลิตสื่อเพื่อชุมชนทั้งสิ้น    เราได้เข้าสู่การใช้สื่อชุมชนเป็นเครื่องมือ   สื่อเพื่อการเปลี่ยนแปลงทางสังคม

         ต่อมาเราได้เรียนรู้เรื่องสื่อมากขึ้น  ทั้งการผลิตรายการโทรทัศน์  สื่อสิ่งพิมพ์ทั้งหนังสือพิมพ์  วารสารสรุปงาน  งานเอกสารชุมชน     สื่อวัฒนธรรมชุมชน    สื่อบุคคล   ที่มีความสำคัญต่อการเปลี่ยนแปลงสังคมเชิงความคิดทั้งตัวเองและสังคมใหญ่
         เราได้ผ่านกระบวนการเรียนรู้เรื่องสื่อชุมชน  มาตลอดระยะเวลาของการทำงานพัฒนา     งานฟื้นฟูชุมชนท้องถิ่น    ได้ใช้สื่อทุกชนิดเป็นเครื่องมือในการพัฒนาเพื่อชุมชนท้องถิ่น   

         เรามาค้นพบในภายหลังว่า  สื่อกระแสหลักมีอิทธิพลสูงเหลือเกิน  มีอิทธิพลขนาดว่าให้สังคมซ้ายหันหรือขวาหันได้    ลึกลงไปในคนที่ผลิตสื่อที่ผมสัมผัสและพบเจอ   ได้ขาดความมั่นใจในการประกอบอาชีพสื่อโดยเฉพาะสื่อเพื่อการเปลี่ยนแปลงสังคม      การผลิตสื่อต่าง ๆ ถูกกำหนดด้วยระบบทุนใหญ่คนไม่กี่คน

         แล้วต้องออกแบบกันอย่างไรกันดี  ถึงจะเปลี่ยนแปลงได้   วันนี้เรามองลงไปในพื้นที่  เรามีคนทำสื่ออยู่แล้ว        แต่จะยกระดับความแม่นยำทางความคิด  ที่จะผลิตสื่อเพื่อความเข้มแข็งของชุมชนและเปลี่ยนแปลงสังคมกันอย่างไร

         “เอาคนทำงานพัฒนามาทำสื่อ   เอาคนทำสื่อไปทำงานพัฒนา”  วันนี้แนวคิดแบบนี้คงจะถูกส่งต่อให้กับคนทำงานพัฒนาว่าจะเชื่อมโยงความคิดกันอย่างไร  แปลงสู่กิจกรรมได้มากน้อยขนาดไหน   เชิญคนทำงานทั้งสองส่วนช่วยสานต่อความคิดนี้ต่อไปด้วย

         สำหรับผมเชื่อแล้วว่า สื่อชุมชนเป็นเงื่อนไขสำคัญของการพัฒนา    การสร้างสื่อให้มีพลัง  ต้องทำอย่างจริงจังและทุ่มเท     ให้องค์กรชุมชนได้เรียนรู้งานสื่อมากขึ้น  การเติมความรู้จากมืออาชีพที่เข้าใจ     จะกลายเป็นพลังสำคัญของงานขับเคลื่อนองค์กรชุมชนอย่างแท้จริง
 
ชาติชาย  เหลืองเจริญ
มหาวิทยาลัยบ้านนอก
๑๔  ตุลาคม  ๒๕๕๒